ગુજરાતી વ્યાકરણ: સમાસ અને તેના ૮ પ્રકારો (Gujarati Grammar Samas Rules and Short Tricks)

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં 'સમાસ (Samas)' એ એક એવો મહત્વપૂર્ણ વિષય છે જે વર્ગ-૧/૨ થી લઈને વર્ગ-૩ ની તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાય છે. GPSC, GSSSB, CCE, TAT, TET, Gujarat Police (PSI/Constable), અને Clerk જેવી પરીક્ષાઓમાં સમાસ ઓળખવાના ૧ થી ૩ પ્રશ્નો અચૂક હોય છે.

આ લેખમાં આપણે સમાસ એટલે શું, તેનો વિગ્રહ કરવાની સાચી પદ્ધતિ, સમાસના તમામ ૮ પ્રકારો, અને માત્ર ૨ સેકન્ડમાં સમાસ ઓળખવાની સુપર શોર્ટકટ ટ્રીક્સ (Shortcut Tricks) વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.

૧. સમાસ એટલે શું? (What is Samas in Gujarati?)

સમાસ શબ્દનો અર્થ: 'સમ્ + આસ' એટલે કે સાથે બેસવું.

વ્યાખ્યા: જુદા જુદા અર્થવાળા બે કે તેથી વધુ શબ્દો જોડાઈને જ્યારે એક નવો જ અર્થપૂર્ણ શબ્દ બને, ત્યારે તે પ્રક્રિયાને સમાસ કહેવામાં આવે છે.

સમાસના અંગો:

પૂર્વપદ: સમાસનો પહેલો શબ્દ.
ઉત્તરપદ: સમાસનો બીજો શબ્દ.
મધ્યમપદ: જો સમાસમાં ત્રણ શબ્દો હોય, તો વચ્ચેનો શબ્દ.
સમાસનો વિગ્રહ: સમાસના પદોને છૂટા પાડીને તેમની વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવવાની પ્રક્રિયાને 'સમાસનો વિગ્રહ' કહે છે.

૨. સમાસના મુખ્ય ૮ પ્રકારો અને ઓળખવાની સુપર ટ્રીક્સ

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના ૮ સમાસ ભણવાના આવે છે:

(૧) દ્વન્દ્વ સમાસ (Dvandva Samas)

જ્યારે સમાસના બંને પદો સમાન પદવી ધરાવતા હોય (મુખ્ય હોય) અને તેમનો વિગ્રહ કરતી વખતે 'અને' અથવા 'કે' સંયોજક વપરાય, ત્યારે તેને દ્વન્દ્વ સમાસ કહેવાય.

શોર્ટકટ ટ્રીક: વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચે 'અને' (ઈતરેતર) અથવા 'કે' (વૈકલ્પિક) મૂકવાથી અર્થ સ્પષ્ટ થાય.
ઉદાહરણો:
- માબાપ = માં અને બાપ (ઈતરેતર દ્વન્દ્વ)
- રાતદિન = રાત અને દિન
- ત્રણ-ચાર = ત્રણ કે ચાર (વૈકલ્પિક દ્વન્દ્વ)
- સુખ-દુઃખ = સુખ કે દુઃખ

(૨) તત્પુરુષ સમાસ (Tatpurush Samas)

જે સમાસમાં ઉત્તરપદ મુખ્ય હોય અને પૂર્વપદ તેની સાથે વિભક્તિના પ્રત્યયો (એ, ને, થી, માંથી, નો, ની, નું, ના, માં, પર) થી જોડાયેલું હોય તેને તત્પુરુષ સમાસ કહે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: વિગ્રહ કરતી વખતે પદોની વચ્ચે 'નો, ની, નું, ના, ને, થી, માં' જેવા વિભક્તિ પ્રત્યયો આવે.
ઉદાહરણો:
- પ્રેમવશ = પ્રેમને વશ (દ્વિતીય તત્પુરુષ)
- ધર્મશ્રદ્ધા = ધર્મમાં શ્રદ્ધા (સપ્તમી તત્પુરુષ)
- દેશભક્તિ = દેશ માટેની ભક્તિ
- રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર (ષષ્ઠી તત્પુરુષ)

(૩) મધ્યમપદલોપી સમાસ (Madhyampad Lopi Samas)

આ સમાસ તત્પુરુષ સમાસનો જ એક ભાગ છે. જેમાં પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદ વચ્ચેનું મધ્યમપદ (વચ્ચેનો શબ્દ) લુપ્ત (ગાયબ) થયેલું હોય છે. વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચે લુપ્ત થયેલું પદ ઉમેરવું પડે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચે આખો નવો શબ્દ કે વાક્ય ઉમેરવું પડે.
ઉદાહરણો:
- આગગાડી = આગ વડે ચાલતી ગાડી
- ટપાલગાડી = ટપાલ લઈ જતી ગાડી
- ઘોડાગાડી = ઘોડા વડે ખેંચાતી ગાડી
- દહીંવડાં = દહીંમાં બોળેલાં વડાં

(૪) ઉપપદ સમાસ (Upapad Samas)

જે સમાસનું ઉત્તરપદ (બીજો શબ્દ) કોઈ ક્રિયાપદ કે ધાતુ હોય અને વિગ્રહ કરતી વખતે છેલ્લે 'નારો, નારી, નારું, કનાર' જેવા શબ્દો આવે તેને ઉપપદ સમાસ કહે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: વિગ્રહના અંતે હંમેશા 'નારો/નારી/નારૂં' આવે છે. (યાદ રાખો: ઉત્તરપદ ક્રિયા દર્શાવે છે).
ઉદાહરણો:
- પંકજ = કાદવમાં જન્મનાર (નારો)
- ગિરિધર = ગિરિને ધારણ કરનાર (નારો)
- સ્નેહરશ્મિ = સ્નેહ આપનાર (નારી)
- નીરજ = પાણીમાં જન્મનાર (નારો)
- શાસનકર્તા = શાસન કરનાર (નારો)

(૫) કર્મોધારય સમાસ (Karmadharaya Samas)

જે સમાસમાં પૂર્વપદ વિશેષણ હોય અને ઉત્તરપદ વિશેષ્ય (નામ) હોય, અથવા બંને પદો વચ્ચે સરખામણી (ઉપમાન-ઉપમેય) નો સંબંધ હોય તેને કર્મોધારય સમાસ કહે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: ઉત્તરપદને 'કેવો, કેવી, કેવું' પૂછવાથી પૂર્વપદ જવાબમાં મળે, અથવા વિગ્રહમાં 'રૂપી', 'એજ', 'જેવો' આવે.
ઉદાહરણો:
- મહાદેવ = મહાન (વિશેષણ) દેવ
- ચરણકમળ = કમળ રૂપી ચરણ
- કાજળકાળી = કાજળ જેવી કાળી
- મુખચંદ્ર = ચંદ્ર જેવું મુખ

(૬) દ્વિગુ સમાસ (Dvigu Samas)

જે સમાસનું પૂર્વપદ (પહેલો શબ્દ) સંખ્યાવાચક વિશેષણ હોય અને આખો સમાસ સમૂહનો અર્થ દર્શાવતો હોય તેને દ્વિગુ સમાસ કહે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: પહેલો શબ્દ સંખ્યા (Number) દર્શાવે છે.
ઉદાહરણો:
- ત્રિલોક = ત્રણ લોકનો સમૂહ
- નવરાત્રિ = નવ રાત્રિઓનો સમૂહ
- પંચવટી = પાંચ વડનો સમૂહ
- સપ્તાહ = સાત દિવસનો સમૂહ

(૭) બહુવ્રીહિ સમાસ (Bahuvrihi Samas)

જે સમાસના બંને પદોમાંથી એકપણ પદ મુખ્ય ન હોય, પણ આખો સમાસ કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે વિશેષણનો નિર્દેશ કરતો હોય તેને બહુવ્રીહિ સમાસ કહે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: વિગ્રહ કરતી વખતે 'જેને, જેના, જેમના, જેમાં, જેણે' જેવા સર્વનામો વપરાય છે.
ઉદાહરણો:
- ગજાનન = જેનું મુખ હાથી જેવું છે તે (ગણેશજી)
- દશાનન = જેને દસ મુખ છે તે (રાવણ)
- નિરાધાર = જેનો કોઈ આધાર નથી તે
- એકચક્રી = જેનું એક જ ચક્ર છે તે

(૮) અવ્યયીભાવ સમાસ (Avyayibhava Samas)

જે સમાસનું પૂર્વપદ કોઈ અવ્યય (જેમ કે: અતિ, પ્રત્યે, યથા, હર, સ, આ, અનુ) હોય અને આખો સમાસ ક્રિયાવિશેષણ અવ્યય તરીકે વર્તતો હોય તેને અવ્યયીભાવ સમાસ કહે છે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: આગળ યથા, પ્રત્યે, હર, દર, આ જેવા પ્રત્યયો લાગેલા હોય છે.
ઉદાહરણો:
- યથાશક્તિ = શક્તિ પ્રમાણે
- દરરોજ = પ્રત્યેક દિવસ
- આજીવન = જીવન પર્યંત
- હરપળ = દરેક પળ

૩. માત્ર ૨ સેકન્ડમાં સમાસ ઓળખવાની સુપર ટ્રીક્સ ચાર્ટ

સમાસનું નામ	ઓળખવાની ચાવી / ટ્રીક (Shortcut Key)	મુખ્ય શબ્દ/વિગ્રહ ચિહ્ન
દ્વન્દ્વ	બંને પદ સમાન	અને, કે
તત્પુરુષ	વિભક્તિ પ્રત્યય	નો, ની, નું, ના, માં, થી
મધ્યમપદલોપી	મધ્યનું પદ ગાયબ	વચ્ચે નવો શબ્દ ઉમેરાય
ઉપપદ	છેલ્લે ક્રિયા દર્શાવે	નારો, નારી, નારું
કર્મોધારય	વિશેષણ + વિશેષ્ય	કેવો/કેવી, રૂપી, જેવું
દ્વિગુ	પહેલો શબ્દ સંખ્યા	૧, ૨, ૩, ૪... સંખ્યા
બહુવ્રીહિ	ત્રીજી જ વ્યક્તિનો નિર્દેશ	જેનું, જેના, જેમાં, તે
અવ્યયીભાવ	આગળ અવ્યય / ઉપસર્ગ	યથા, પ્રત્યે, દર, હર

SPECIAL GRAMMAR COMBO OFFER :- GUJARATI GRAMMAR + ENGLISH GRAMMAR LATEST EDITION 2026

Rs.675 Buy now : click here

૪. પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા અઘરા અને અપવાદરૂપ શબ્દો (Confusing Samas Words)

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં મંડળ (GSSSB/GPSC) હંમેશા એવા જ શબ્દો પૂછે છે જેમાં વિદ્યાર્થીઓ કન્ફ્યુઝ થાય. આવા કેટલાક અગત્યના શબ્દો:

૧. ધર્માધર્મ: ધર્મ કે અધર્મ ➔ દ્વન્દ્વ સમાસ

૨. નરાધમ: અધમ એવો નર ➔ કર્મોધારય સમાસ

૩. ચતુર્ભુજ: જેને ચાર ભુજાઓ છે તે (વિષ્ણુ ભગવાન) ➔ બહુવ્રીહિ સમાસ (નોંધ: જો વિકલ્પમાં બહુવ્રીહિ ન હોય તો દ્વિગુ ગણવો).

૪. નર્મદ: આનંદ આપનાર ➔ ઉપપદ સમાસ

૫. નીલકંઠ: જેનું કાળું/વાsections ગળું છે તે (શિવજી) ➔ બહુવ્રીહિ સમાસ

૬. સિંહાસન: સિંહની આકૃતિવાળું આસન ➔ મધ્યમપદલોપી સમાસ

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં સમાસ રોકડા માર્ક્સ અપાવતો ટોપિક છે. જો તમે દરેક સમાસની વ્યાખ્યા ગોખવાને બદલે તેના વિગ્રહની રીત અને શોર્ટકટ ટ્રીક્સ યાદ રાખશો, તો પરીક્ષામાં કોઈપણ અઘરો શબ્દ પૂછાશે તો પણ તમે ૨ સેકન્ડમાં સાચો જવાબ આપી શકશો.

આ લેખને તમારી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા મિત્રો સાથે જરૂર શેર કરો!

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

Q1: સમાસનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

A: ભાષામાં સંક્ષિપ્તતા (ટૂંકાણ) અને સૌંદર્ય લાવવાનો મુખ્ય હેતુ સમાસનો છે.

Q2: દ્વિગુ અને બહુવ્રીહિ સમાસ વચ્ચે શું તફાવત છે?

A: દ્વિગુ સમાસ માત્ર સંખ્યા અને સમૂહ દર્શાવે છે (જેમ કે ત્રિલોક), જ્યારે બહુવ્રીહિ સમાસ સંખ્યા દર્શાવવા છતાં કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ કે સંજ્ઞાનો નિર્દેશ કરે છે (જેમ કે દશાનન = રાવણ).

Q3: ઉપપદ સમાસ ઓળખવાની સૌથી સરળ રીત કઈ?

A: સમાસનો વિગ્રહ કરતી વખતે જો છેલ્લે 'નારો', 'નારી' કે 'નારું' શબ્દ આવે, તો તે ૧૦૦% ઉપપદ સમાસ જ હોય.